გურიელები გურიის საზღვრების შესახებ

მამია V და ქაიხოსრო გურიელები აღწერენ გურიის სამთავროს ისტორიულ საზღვრებს პავლე ციციანოვის - საქართველოში რუსეთის მთავარსადლისადმი  მიწერილ წერილში

გამოცხადება საზღვართა გურიისათა, რომელიცა პირველად ჟამსა მეფისა თამარისასა იყო აღწერილ, არს მოთხრობასა შინა საქართველოსა წიგნისასა; პირველი საზღვარი, რომელსაც ოსმალნი ქემერ უხმობენ და ჩუჱნ გურულნი რკინის-პალოდ, მას აქეთ სოფლები ხოფა და ვიწე, ციხე და სოფელი გონიად სახელ-დებული, სოფელი და საბალახე ზამთრით პირუტყუთ სამყოფი კახაბერი, რომელსა თჳს ერთს გურიის უფლის-წულს წილად ხვედრია და სახელიც ის რქმევია და თავის სოფლისათვისაც ის სახელი დაუძს კახაბერი, ბათუმი ქალაქი და ლიმენა, სოფელი ჩაქვი, რომელს ჟამს დააკლდა გურიის საზღვარს, — რიცხვით წელიწადის მახსოვარი არა ვართ და ჟამი ესე ვიცით, რომ გურიელს გიორგის სჭერია მეორე მთავრობა მამის ჩუჱნისა, მესამე ჩუჱნი. ციხის ძირს აქეთი სოფელი ქობულეთი ხინო ოცი წელია, რომ მამა ჩუჱნს დააკლდა, არა თუ ხონთქრისაგან, არამედ მოხუცებულების უძლორებით შემოვლა და პასუხის მიცემა არ შეეძლო, ქრისტიანნი მეზობელნიც შეწევნის ნაცვლად ძალს გვატანდენ, ხალხიც უსჯულოებაზედ მიდრკა და ახალ-ციხის ფაშას სთხოვეს და თავეთი ბეგი დაისვეს პატრონად, რომელმაც აღაშენა მცირე ქალაქი კინტრიში ჩუჱნს სამკვიდრო ადგილში, ლიმენაც იქ არის, რომელსაც გურიელნი თავის ძლიერების ჟამშიდ თავის ხომალდს იქ ასაქმებდენ; ეს ადგილი რომ დაგვაკლდა, ექსვი წელიწადი არს.

აჭარა მაჭახეთი მთის ადგილებია; საზღვარი მისი სათაბეგოზე მიაწევს, — სწორებით არ ვიცით, სათაბეგოს ტახტისა არს თუ არა; მაგრამ ეს ვიცით, რომ გურიელებს მრავალ-ჯერ სჭერია, მთისგან პირ-უტყვის ბაჟსა და პურს, რომელიც ნაპირზე მსახლობელნი არიან, ახლაც მოგვცემენ ძველის დადებულობით. როდესაც იმერეთი ოსმალის ჴელთ იყო, იმ ჟამზე აიღებდენ სახვანთქროთ გურიიდამ კომლის თავზე თვითო აბაზის ტილოს, სხვა მოსავალი გურიელებისა იყო, რომ ხონთქრისაგან თავისი ჴელ-მოწერილი თავის-უფლების წერილიც გვაქუს. როდესაც ქუთაისი აიღეს, მეზობელთ ოსმალთაც მტერობა და ტაცება დაიწყეს, ჩვენც მსაგვსად პასუხს ვაძლევდით, დღესეც შფოთი და ურთიერთი მტერობა არის, თორემ მას მერეთ ხონთქარს გურიიდამ არაფერი მისცემია.

ესეც მოიხსენეთ, რომ მეფის თამარის შემდგომ იმერეთის მეფეს გურიელის ოჯახი მონად არა ოდეს ჰყოლია; თუმც მეზობლობით და სიყვარულით ოდესმე მტერზე ჯარით მივეხმარებოდით, ან იარაღი რამ მოეწონებოდათ ითხოვდენ, მივართმევდით, სამაგიეროდ ისინიც ეგრეთ გვიმეზობლებდენ, თორემ სხვა გადასახადი მათი მისაცემელი არაოდეს ყოფილა, არამედ ვიყვენით თავისუფალ, სულის ჩუჱნის შეტყობით ვამტკიცებთ.

ლევან გურიელი (ზემოთ მოხსენიებული ქაიხოსროს ძმა, მამიას ბიძა) სწერს 1804 წლის 26 ნოემბერს პიოტრ ლიტვინოვს (დასავლეთ საქართველოს მმართველი)

რადგან რომ ღმერთმა ინება და ჩვენ თქვენს საფარველშიდ შემოვედით ჩვენი ამბავი თქვენ უნდა მოგახსენოთ სრული და ჭეშმარიტი

ხინო და ქობულეთი რომ დაკარგული გვაქ ოც და ათი წელიწადია, ჩაქვი და ბათუმი რომ დაკარგული გვაქვს ოთხმოცი წელიწადია. რკინის პალოს აქეთ ჩვენი ყოფილა, აჭარა, მაჭახელი სულ მგრგულივ, მაგრამ რამდონი წელიწადი არის მას აქით, ის ჩვენ არ გვახსომს, ყმარწვილი გახლავართ და ეგების ცხოვრებაშიდ ვნახოთ და კიდევ ბეჯითს მოგახსენებთ. ეს ალაგების სახელები რომ მოგახსენეთ ყველა ზორბისაგან წართმეული გვაქ, თორემ ხვანთქარს არ წაურთმევია; ჩვენი გონება იმას ვერ მისწვდება და არც ჩვენგან ითქმის ჩვენ რომ თქვენს საფარვლის ქვეშედ შამოვედით იმის სიხარულის თქმა

Акты собранные кавказской археографической комиссией, ტ. 2, გვ. 539, 544