1919 წლის აჯანყება გურიაში

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის არსებობის დროს ბოლშევიკების მომხრეებს ჰქონდათ რამდენიმე აჯანყების მოწყობის მცდელობა. მათგან ყველაზე მასშტაბური იყო 1919 წლის შეიარაღებული აჯანყება.

გურიაში ბოლშევიკების აქტიურობა ჯერ კიდევ 1917 წლიდან იწყება. 1917 წლის მაისში დაარსდა მოსწავლეთა კლუბი, რომლის მიზანი იყო სოციალისტური ლიტერატურის შესწავლა. იმავე წლის 24 ნოემბერს ჩატარდა ბოლშევიკთა ოზურგეთის ჯგუფის კრება, რომელმაც მისალმება გაუგზავნა ლენინს და მიულოცა რევოლუციის გამარჯვება. 30 დეკემბერს მაშინდელი სამოქალაქო სასწავლებლის შენობაში გაიხსნა ოზურგეთის მაზრის ბოლშევიკების I კონფერენცია. ბოლშევიკთა პარტიაში ახალ წევრთა მიღება ოზურგეთში ორ ადგილზე წარმოებდა: ქალაქის აფთიაქის გამგე ფილიპე ცხომელიძესთან და მარო ლომინაძესთან სახლში, რომელიც იდგა მაშინდელი თეატრის გვერდით.

ბოლშევიკთა სიმრავლე იყო სოფელ ჯუმათში. 1918 წლის 18 იანვარს ჯუმათის ბოლშევიკური ორგანიზაციის კრებამ დიდი ზეიმით აღიარა საბჭოთა მთავრობა და გაკიცხა ამიერკავკასიის კონტრრევოლუციური კომისარიატი.

1919 წლის ნოემბერში ბოლშევიკებმა მოაწყვეს აჯანყება. აჯანყება ოპერატიულად აღკვეთა სახალხო გვარდიამ და არმიამ. აჯანყების ერთ-ერთი კერა გურიაშიც იყო. აჯანყება დაგეგმილი იყო ოქტომბრის რევოლუციის ორი წლისთავზე, 24-25 ოქტომბრისთვის. 

გურიაში აჯანყების ხელმძღვანელად მოვლენილი იყო ცნობილი ბოლშევიკი გიორგი სტურუა. ოზურგეთში შტაბის შეკრების ადგილი ექადიაზე პროკობი თავდუმაძის სახლი იყო. ამავდროულად გამოვიდა არალეგალური ხელნაწერი ჟურნალი „კომუნისტი“.

1919 წლის 1 მაისს ოზურგეთში ბოლშევიკთა ორგანიზებით მოეწყო მასობრივი გამოსვლები. 1919 წლის ზაფხულში სოფელ ფიჩხისჯვარში ჩატარდა გურიის ბოლშევიკთა საერთო კონფერენცია, სადაც დაიგეგმა აჯანყება. აჯანყების გეოგრაფია ასეთი იყო: იერიში უნდა მიეტანათ ოთხ სტრატეგიულ პუნქტზე: ოზურგეთზე, ჩოხატაურზე, ლანჩხუთსა და სუფსაზე. მთავარი ქალაქის, ოზურგეთისთვის უნდა შეეტიათ სამი მხრიდან: აღმოსავლეთიდან შემოქმედის რაზმს, დასავლეთიდან ხვარბეთისას, ხოლო ჩრდილოეთიდან ჯუმათ-სილაურისას. ჯუმათ-სილაურის რაზმებს აკეთის, მამათისა და ძიმითის რაზმები უნდა შეერთებოდა.

აჯანყებამდე ორი დღით ადრე, 22 ოქტომბერს გაიმართა სამხედრო-რევოლუციური შტაბის სხდომა თბილისში, რაც ხელისუფლებისთვის ცნობილი გახდა და შტაბის წევრები დააპატიმრეს, მათ შორის დააპატიმრეს ოზურგეთის მაზრის სამხედრო კომისიის მთელი შემადგენლობა. ამის გამო აჯანყება რამდნიმე დღით გადაიდო, მაგრამ მითითებამ გადადების შესახებ გურიაში ყველა სოფლამდე ვერ მიაღწია, ამიტომ აჯანყება არაკოორდინირებულად მაინც დაიწყო 24 ოქტომბერს (ძვ. სტილით).

ახ. სტილით 8 ნოემბერს ქვაბღისა და ხევის რაზმებმა ძმები მამალაძეებისა და ჩანტლაძეების მეთაურობით იერიში მიიტანეს ჩოხატაურზე. ამავდროულად ჩოხატაურს დასავლეთიდან შეუტიეს ასკანის, ნაგომრისა და ხიდისთავის რაზმებმა. 9 ნოემბერს ჩოხატაური უკვე აჯანყებულების ხელთ იყო. მათ ასევე წარმატებას მიაღწიეს ლანჩხუთისა და სუფსის მიმართულებით და აიღეს ეს პუნქტები. ოზურგეთში კი ეს ვერ მოახერხეს. ხელისუფლებამ დაამარცხა როგორც შემოქმედის, ასევე ხვარბეთის რაზმები. ჯუმათ-სილაურის რაზმი, რომელსაც ხელმძღვანელობდნენ სევასტი სარიშვილი და ბესარიონ რუსიძე, 8-9 ნოემბერს დაიძრა ოზურგეთისკენ. თავდაპირველად აჯანყებულებმა სოფელში ხელისუფლების წარმომადგენლები განაიარაღეს და შემდეგ ოზურგეთზე მიიტანეს იერიში მაგრამ ადიდებული სუფსა დახვდათ წინ. გვარდიამ ზარბაზნებით საპასუხო დარტყმა მიაყენა მათ და ჯუმათი და სილაური დაიკავა.

აჯანყებაში მონაწილე სილაურელთა ჯგუფი

აჯანყება მთელ საქართველოში დამარცხდა და ფილიპე მახარაძე წერდა:

საერთო სიტუაცია მთელ საქართველოში იმ დროს უკვე არახელსაყრელი იყო აჯანყების გამარჯვებისთვის. ამაში იყო მთელი ტრაღიზმი ამ აჯანყებისა

აჯანყების დამარცხების შემდეგ ჩოხატაურში დააპატიმრეს 48, ხოლო ლანჩხუთში 300-ზე მეტი აჯანყებული. ისინი გაასამართლა სამხედრო-საველე სასამართლომ ოზურგეთში 21-23 ნოემბერს, ხოლო ლანჩხუთში 24-27 ნოემბერს. ლანჩხუთში დახვრეტა მიუსაჯეს 28 ადამიანს. 3 მათგანი მატარებლით გადაიყვანეს ნიგოითთან, „ჯიკის ტბასთან“ და იქ დახვრიტეს. რამდენიმე სიკვდილმისჯილმა გაქცევა მოახერხა.

ოზურგეთის სასამართლომ დახვრეტა მიუსაჯა 8 აჯანყებულს. ესენი იყვნენ: პარმენ მამალაძე, თეოფილე თოდრაძე, ბენია ბერიძე, ტარასი მინდაძე, ფილიმონ (ფილარა) გოგუაძე, ავთანდილ მამალაძე, მიხაკო ბერძენიშვილი და ანდრო ახალაძე. გასამართლებულები სოფელ გურიანთაში, ვაშნარის ნაქალაქართან ახლოს დახვრიტეს.

1920 წელს ძველმა ბოლშევიკმა ნატალია ქიქოძემ და მისმა შვილებმა დახვრეტილ ბოლშევიკთა ძეგლის ფონდის სასარგებლოდ 10 000 მანეთი შესწირეს. ძეგლი 1950-იან წლებში დახვრეტის ადგილთან ახლოს, საავტომობილო გზის პირად აღმართეს. ობელისკზე იყო წარწერა: „1919 წელს აქ მენშევიკმა ჯალათებმა დახვრიტეს საბჭოთა ხელისუფლებისთვის მებრძოლი რვა კომუნარი“

1921 წლის თებერვალში საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის კონსტიტუციამ სიკვდილით დასჯა გააუქმა.

მასალები აღებულია გაზეთ „ლენინის დროშის“ არქივიდან, შესაბამისად ინფორმაცია დახვრეტების შესახებ შესაძლოა არ შეესაბამებოდეს სინამდვილეს და პირველი რესპუბლიკის საწინააღმდეგო საბჭოთა პროპაგანდის ნაწილი იყოს.