გურიის ეპარქიები

საქართველოს ერთიანი სამეფოს არსებობის დროს გურიაში (გურიის საერისთავოში) არსებული ეპარქიების, ან ამა თუ იმ ეპარქიასთან მიკუთვნებულობის შესახებ ინფორმაცია არ მაქვს

გურიის სამთავრო

გურიის სამთავრო, როგორც ცალკე პოლიტიკური ერთეული, გაჩნდა XV საუკუნის მეორე ნახევარში. პოლიტიკური განცალკევებისთვის ბრძოლის ნაწილი იყო გურიაში საეპისკოპოსოების შექმნა. ამისთვის ძალისხმევა გურიის ერთ-ერთმა პირველმა მთავარმა, გიორგი გურიელმა და მისმა მეუღლე ელენემ გასწიეს. ასე ჩნდება 1470-იან წლებში ჯუმათის, შემოქმედისა და ხინოწმინდის საეპისკოპოსოები.

ჯუმათის საეპისკოპოსოში შედიოდა მდინარე სუფსის ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორია, შემოქმედის საეპისკოპოსოში - სუფსასა და ჩოლოქს შორის, ხინოწმინდის საეპისკოპოსოში კი - ჩოლოქის სამხრეთით მდებარე ტერიტორია.

გურიის საეპისკოპოსო ცენტრები

შემოქმედელი ეპისკოპოსი ატარებდა მიტროპოლიტის ან მთავარეპისკოპოსის ტიტულს. XVII საუკუნეში შემოქმედელი ეპისკოპოსი მაქსიმე მაჭუტაძე ამავე დროს იყო დასავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი. არქიეპისკოპოსად მოიხსენიებოდა XVIII საუკუნეში ხინოწმინდელი ექვთიმე ართუმელაძე.

ეპისკოპოსებს ხშირად ნიშნავდნენ მთავრები, ზოგჯერ ეპისკოპოსებად ინიშნებოდნენ მთავრის ოჯახის წევრები: შვილები, ძმები და სხვ. ეპისკოპოსები აქტიურად მონაწილეობდნენ პოლიტიკურ ბრძოლებში, ეხმარებოდნენ ან უპირისპირდებოდნენ მთავრებს, მთავრობის მსურველებს და ა. შ.

მაგ.: 1660 წელს ჯუმათელი ეპისკოპოსი სესიაშვილი სარდლობდა ვამეყ III დადიანის მიერ ქაიხოსრო I გურიელის წინააღმდეგ მოწყობილ ლაშქრობას, 1703 წელს მამია II გურიელმა დასხვა ვინმე იოანე შემოქმედის ეპისკოპოსად. იოანეს შემდეგ შემოქმედის ეპისკოპოსი გახდა მამია III-ის შვილი ნიკოლოზი, რომელიც ეხმარებოდა მის ძმისშვილს, მამია IV-ს თავისივე ძის, გიორგის წინააღმდეგ ბრძოლაში, 1810-იან წლებში ჯუმათელმა ეპისკოპოსმა ნიკოლოზ II შერვაშიძემ დიდი როლი შეასრულა მამია V გურიელის რუსული პოლიტიკისკენ გადახრაში და სხვ.

1768-1774 წლებში რუსეთ-ოსმალეთის ომის დროს ოსმალეთმა დაიპყრო ქვემო გურია (დღევანდელი ქობულეთის რაიონი), ოსმალეთსა და გურიას შორის საზღვარი მდინარე ცხრაფონაზე გაევლო, შესაბამისად გაუქმდა ხინოწმინდის საეპისკოპოსო და პრაქტიკულად გაუქმდა შემოქმედის საეპისკოპოსო. ჯუმათის ეპარქია დარჩა, როგორც პრაქტიკულად ერთადერთი მოქმედი საეპისკოპოსო. ხინოწმინდის სიწმინდეები გადაიტანეს აკეთში, გამოჩინებულში და სხვაგან, ხინოწმინდელი ეპისკოპოსი იოანე კი ჯუმათის ეპისკოპოსად გადაიყვანეს. ჯუმათის ეპისკოპოსმა შეითავსა ასევე შემოქმედელი ეპისკოპოსის წოდება. შემოქმედის ეპარქიის კუთვნილი მამულები, ე. წ. საშემოქმედლო ქაიხოსრო გურიელმა მიისაკუთრა. საშემოქმედლოს საეკლესიოდან საერო ბატონობაში გადასვლას რამდენიმე ათწლეულში გლეხთა აჯანყება მოჰყვა.

რუსეთის იმპერიაში

რუსეთის იმპერიას კურსი საქართველოში ეპარქიების შემცირებისკენ ჰქონდა აღებული. 1833 წელს მათ ჯუმათისა და შემოქმედის საეპისკოპოსოები გააუქმეს და გურია იმერეთის ეპარქიას დაუქვემდებარეს. 1839 წელს საქართველოს ეგზარქოსი ევგენი სადუმო წერილით სწერდა გენერალ გოლოვინს, რომ გურიაში სერიოზული უკმაყოფილება იყო რუსული საეკლესიო მმართველობის გამო.

1835-40 წლებში რამდენიმე კომისია გაიგზავნა გურიაში, რათა დაედგინათ საეკლესიო შემოსავლები. ეს ინფორმაცია საჭირო იყო სასულიერო სასწავლებლის გახსნისთვის. იმ დროს გურიაში იყო 77 ეკლესია და 287 სასულიერო პირი. მოქმედებდა სამი მონასტერი (შემოქმედის, ჯუმათისა და უდაბნოსი), სადაც ცხოვრობდა 18 ბერი. ჯუმათის მონასტრის შემოსავალი წელიწადში იყო 37,91 მანეთი, შემოქმედის მონასტრისა - 47,01.

1844 წლის 1 აპრილს შეიქმნა გურიის ეპარქია, კათედრით ჯუმათში, რომელმაც 1885 წლამდე იარსება. გურიის ეპარქიაში 3 მონასტერი და 135 ეკლესია შედიოდა. 1878 წელს გურიის ეპარქიას შეუერთდა ქვემო გურია, რომელიც 1877-78 წლების ომში წაართვა რუსეთმა ოსმალეთს. 1885 წლის 12 ივლისს შეიქმნა გურია-სამეგრელოს ეპარქია, კათედრით ფოთში.

ჯუმათის მონასტერი 1877-78 წწ. ერმაკოვის ფოტო

1917 წელს საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ, შეიქმნა ბათუმ-შემოქმედის ეპარქია, რომელიც მოიცავდა აჭარის და გურიის ტერიტორიებს, კათედრად გამოცხადდა ბათუმი, თუმცა ქვეყნაში არსებული საომარი ვითარების გამო (ბათუმის ოლქი ოსმალეთს ჰქონდა დაკავებული) ის პრაქტიკულად მიერთებული იყო ჭყონდიდის ეპარქიაზე.

საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ გურიის ტერიტორიაზე 130-ზე მეტი ეკლესია-მონასტერი დაიხურა. საბჭოთა პერიოდში ბათუმ-შემოქმედის ეპარქიაში მოღვაწეობდა საქართველოს ორი მომავალი კათოლიკოს-პატრიარქი - ეფრემ II (1958-60) და ილია II (1963-67).

1995 წლის 5 აპრილს ბათუმ-შემოქმედის ეპარქია გაიყო შემოქმედისა და ბათუმ-სხალთის ეპარქიებად.