გურული ცეკვა

დიმიტრი ბაქრაძე გურული ცეკვის შესახებ

1873 წელს 7 აგვისტოს ღამე გურიაში ბახვის ღვთისმშობლის ეკლესიის მახლობლად გავათიე ერთი ადგილობრივი მღვდლისას, ხოლო მეორე დღეს წირვის შემდეგ სადილად მიმიპატიჟა. ბახვისწყლის მარჯვენა ნაპირზე თავად დ. კ. გურიელის მოურავმა ბახუტაძემ. მასთან 60 კაცზე მეტმა მოიყარა თავი. ბახუტაძის ოჯახში მე ვნახე გურულთა ცეკვა-თამაში, სწორედ იმ სახით, როგორც იგი აღწერა გურიაში დიდი ხნიდან მცხოვრებმა გაზეთ „ტიფლისკი ვესტნიკის“ კორესპოდენტმა. ეს ცეკვა-თამაში კარგად ახასიათებს გურულის მკვირცხლ ბუნებას, ყველასთვის განსაკუთრებით საინტერესო უნდა იყოს საშიში ცეკვა ხანჯლებით, რაცა თუ არ ვცდებით მხოლოდ გურიაში იციან

ტიფლისკი ვესტნიკიდან შემოკლებით მომყავს ის ადგილები, რომლებიც ამ საგანს ეხება:

საეკლესიო დღესასწაულები, ამბობს კორესპოდენტი, როგორც გურიაში, ისე ყველგან საქართველოში სახალხო ზეიმია, რომელსაც არა მარტო ახლო-მახლო სოფლებიდან და ქალაქებიდან ესწრებიან, არამედ სხვა გუბერნიებიდან და რამდენიმე ათეული ვერსიდან. ადგილობრივი მოსახლეობა მთელი კვირით ადრე იჭერს თადარიგს. კლავენ შინაურ ფრინველებს: შეძლებულ ოჯახებში ცხვრებს, ძროხებს და სხვ. ნადიმის შემდეგ იმართება საერთო ცეკვა-თამაში, რაც ასე იწყება: ჩვეულებრივ, შუა ადგილას გამოდის ორი გურული და ცეკვავს ამხანაგების სიმღერის ხმაზე. ორივე იშიშვლებს ხანჯლებს, ოსტატურად და მარჯვედ აკეთებენ სხვადასხვა ილეთს. უწინარეს ყოვლისა მოცეკვავე ელვისებურად იწყებს ტრიალს და იქნევს ხანჯალს შემოჯარულ მაყურებელში: შეიკვრება დიდი წრე რომელშიაც ვერავინ ვერ შებედავს, შემდგომ სიმღერებს შეუერთდება ეროვნული მუსიკა, დაირებით და ტაში მუსიკის ტაქტზე. ამ დროს თითოეულ მოცეკვავეს კიდევ ორ ხანჯალს აძლევენ, ერთი მათგანი სწრაფად იქნევს ხანჯალს და გამალებით ირტყამს პირით გვერდებზე, იღლიებში, მკლავებზე, ნაკვთებზე და ზურგს უკან კისერზე, შემდეგ სამივე ხანჯალს კბილებით იჭერს და ყველაფერს ამას ისე აკეთებს რომ ცეკვას არ წყვეტს. პარტნიორი მის ირგვლივ ტრიალებს, თითქოს თანამოძმის სიმკვირცხლეს სწავლობსო, ხან წინ დაუდგება, ხან ისევ გველივით იკლაკნება და მთელი ხნის განმავლობაში ორივე ხანჯლებით აშიშ ფიგურებს აკეთებენ. შემდეგ ერთი მოცეკვავეთაგანი, თითქოს გააჯავრესო, თავს დაესხმის პარტნიორს და თავისა და ტანის ირგვლივ ხანჯალს დაუტრიალებს. ერთი მათგანი შეჩერდება, ორივე ხელით უჭირავს გაწვდილი ხანჯლები, ხოლო მეორე ზედ გადაახტება ამ ხანჯლებს თანაც თავის ხანჯლებს ათასნაირად იქნევს. როცა მოცეკვავენი დაიღლებიან, მათ ხმლებს აწვდიან და ორი ძმაკაცი იწყებს ფარიკაობას და ენით აუწერელ სიმკვირცხლეს იჩენს. ბოლოს, როცა ხანჯლებს მათ პატრონებს დაუბრუნებენ, ზედიზედ დაცლიან დამბაჩებსა და შაშხანებს და ამით აძლევენ ნიშანს, რომ ახლა სხვებსაც აქვთ უფლება ჩაერიონ ცეკვა-თამაშში. შემდეგ ისინი შეჩერდებიან, ტაშს დაუკრავენ და ამით უხმობენ ცეკვის მსურველებს. იმ წამსვე წრეს გამოეყოფიან ქალები, ქალიშვილები და მამაკაცები და წყვილ-წყვილად დაეწყობიან დამა-კავალრებად. იწყება ცეკვა, რომელსაც საცეკვაოდ გამომწვევნი დირიჟორობენ. იგივენი არიან სიმღერის დამწყებნი. ყოველი დამწყები ცეკვის დროს კაფიად თხზავს ფრიად მწყობრ და გონებამახვილურ სიმღერებს. მოცეკვავეთა წრე ტრიალებს დამწყებთა ირგვლივ, იტაცებს მათ ბოლო სიტყვებს ტონით და ტაქტით უფრო ამძაფრებს მას.

ამ ცეკვის დროს დაირა და მუსიკა დუმს. მუსიკა მხოლოდ მაშინ იწყებს დაკვრას, როცა დამწყები დამბაჩის გასროლით მისცემს ნიშანს, მაშინ ყველანი ჩერდებიან და ხელებს ჩამოუშვებენ, ხოლო დამწყებნი ფიცხელი და ცეცხლოვანი ცეკვით ჩამოუქროლებენ წრეს. ბოლოს ორივენი კრძლავით და რიდით ჩერდებიან ქალიშვილების წინაშე. შემდეგ იწყებენ და მათ პირისპირ ასრულებენ ცეკვის ნაირნაირ შესაშურ ილეთებს. თავის დაკვრით იწვევენ წრეში კდემით აღსავსე ქალიშვილებს, მუსიკა მძაფრდება, ახლა ყველანი ერთად ტაშს უკრავენ, ორი გურული ქალი, ვითარცა ციდან მოწყვეტილ ვარკვლავთა ღელე მერცხალივით სწრაფად მოქნილად და მკვირცხლად ტრიალებს. ღმერთმა დაგიფაროთ  ამ ზეიმის დროს თავს ნება მისცეთ და მათთვის შეურაცხყოფელი საქციელი ჩაიდინოთ

ხალხური სიმღერები

ჩაწერილი ილია კარგარეთელის მიერ, გამოქვეყნდა ექვთიმე თაყაიშვილის კრებულში ძველი საქართველო, ტომი I, 1909 წელი

მივალ გურიაში

40 წლის ბებიაო

ჰე ბიჭებო

ისტორიები ვ. შილაკაძის წიგნიდან „ხალხური მუსიკის მოამაგენი“ (1961)

ჩოხატაურში ცხოვრობდა მდიდარი აზნაური რაფ. შარაშიძე. ამ კაცს, ცხადია, არავინ არასოდეს არ მოიხსენიებს, როგორც ხალხური სიმღერების თავდადებულ მოღვაწეს. მთელი მისი ცხოვრება ლხინსა და ქეიფში გაუტარებია კიდეც მღეროდა, მაგრამ არც განსაკუთრებული ხმის პატრონი ყოფილა, არც ბრწყინვალე სმენის, არც გუნდი ჰყოლია როდისმე. არე კონცერტები გაუმართავს. ერთი საშუალო მომღერალი იყო, ქონება მოსდევდა და ლხინსა და ქეიფს იყო გადაგებული. დოც. პ. გარუჩავაs მამა ხარაზი იყო. თავის დროზე კარგი მომღერალიც. ამხანაგებიც მომღერლები ჰყავდა. იჯდნენ და ღიღინებდნენ. ქორწილსა თუ ნათვლაში მუდამ პატიჟობდნენ, ხშირად პატიჟობდა რ. არაშიძეც. ერთ დღეს რ, შარაშიძემ დაიბარა გარუჩავა და უთხრა:

–- ბიჭო, ცოტა მოცლილად ხარ?

–- არა, ბატონო, ძალიან ბევრი შეკვეთები მაქვს ამჟამად.

–– რამდენი მანეთის ზარალი სმოგივა ერთი კვირე რომ გააცდინო?..

-- არაფრით არ მეხერხება, ბატონო.

=- მე შენ გეკითხები„ რამდენი ზ.რალი მოგივა ერთ კეირეს რომ შენ საქმეს მოსცდე მეთქი?

–- რა ვიცი, ბატონო, ძალიან მოძალებული საქმეები მაქვს...

– თუ არ იცი, იანგარიშე და მერე მითხარი, შენი ზარალი ზედმეტად აგინაზღაურდება, პასუხისმგებელი მე ვარ... ხვალ დილას ეტლს გამოგიგზავნი, ჩაჯექი და წადი ამ და ამ კაცთან ეს წერილი მიუტანე და მიგიღებს.. გუშინწინ ერთ ოჯახში ვიყავგ, ოზურგეთისაკენ ახალი სიმღერა თქვეს, იგი უნდა ისწავლო და მოიტანო აქ... წადი, ბევრი ლაპარაკი არ გამაგონო!.. .

მეორე დღეს მოაკითხა ეტლმა გარუჩავას და წავიდა. მივიღა ვისთანაც გაგზავნა. მასპინძელი მოიკითხა და წერილი გადასცა. წერილი წაიკითხა, ახალმოსულს ახედ-დახედა და ჰკითხა:

–- შენ უნდა ისწავლო?

–- დიახ, ბატონო.

–- მღერი?

–- რა ვიცი, როცა დამჭირდება ვმღერი.

მიბრუნდა. ვრცელ ეზოში დიდი ცაცხვის ძირში გამართული იყო მაგიდა და ფიცრის საჯდომი, იქითკენ გაემართა და შინ გასძახა:

–- აბა, ერთი დოქი ჭიდან ამოღებული მოგვიტანე!

სახლიდან ქალი გამოვიდა. თხილი, ჩურჩხელა და ვაშლი მოიტანა, დოქით ღვინოც მოაყოლა და სუფრაზე დაალაგა. ქალი გაბრუნებას აპირებდა, მაგრამ არ გაუშვა. გვერდით მოისვა.

–- აბა, ვიმღერებთ და ბანი გვითხარი! –- უთხრა გარუჩავას

წამოიწყო რაღაცა. ცთლმა წვრილი უთხრა. გარუჩავა მიყვა.

–- ახლა შენ დაიწყე და მე ბანს გეტყვი! –– მიმართა გარუჩავას

ესეც კარგად დამთავრდა.

+- ახლა ჩემი ცოლი დაიწყებს, შენ წვრილი უთხარი, მე ბანს ვიტყვი. ესეც კარგად დამთავრდა.

–- კარგია, შეგძლებია სიმღერა, ახლა შეგვიძლია შევუდგეთ.

ერთი კვირა დარჩა იქ გარუჩავა. ძალდაუტანებლად, ღიღინით ასწავლიდა ახალ სიმღერას მასპინძელი, თანაც ნება-ნება ყელს ისველებდნენ. არ დამთერალან. შიგა დღა შიგ სხვა სიმღერებსაც მღეროდნენ. კვირის ბოლოსათვის სამივე ხმა ისწავლა გარუჩავამ და რ. შარაშიძის გამოგზავნილმა ეტლმაც მოიკითხა.

–- რა ქენი, ბიჭო? ხომ ისწავლე, ხომ არ შემარცხვინე?

–- ვისწავლე, ბატონო.

“–– ახლა რამდენი დღე გინდა რომ ამხანაგებსაც შეასწავლო?

–- სამი დღე მეყოფა.

–- ერთ კვირეს გაძლევ ვადას. დღეის სწორს სტუმრები მეყოლება, მოხვალ ამხანაგებით და თუ კარგად არ გითქვამთ, ზარალს. გიზღავ კი არა თავს კბილებში წაგაჭრი! ახლა, აჰა, შენი ნაცთურის ფასი! –– და ფული მისცა.–– საჩუქარი მერე იყოს“

ცნობილი მომღერლის დ. მდინარაძის მოგონება: დავითი ბათუმიდან მოდის მატარებლით. ვაგონში ს. ჩავლეიშვილი ზის. 14 წლის ბიჭი, დავითი: გაოცებით მისჩერებია ჩოხა-ახალოხში გამოწყობილ ხანდაზმულ, წარმოსადეგ ვაჟკაცს. იგი შორიდან იცნობს მას. ამ დროს ვაგონში შემოვიდნენ ძმები ლადიკო” და ავქსენტი სალუქვაძეები. სამუელი დაინახეს და მასთან მივიდნენ. მგზავრებმა მიიწ-მოიწიეს და ახალმოსულები თავის ნაცნობთან დასვეს. ერთმანეთის მოკითხვისა და მცირე საუბრის შემდეგ დაიწყეს ნელი ღიღინი. დავითი მიუჩოჩდა მომღერლებს. დაიწყეს „ხასანბეგურაც“. მათ შორის მოკრიმანჭულე არც ერთი არ იყო და ლ. სალუქვაძემ წვრილი ხმა გააყოლა სიმღერას. დათიკომ ვეღარ მოითმინა და კრიმანჭული “შეაპარა. ერთბაშად გამოცოცხლდა სამუელი და თვალით ანიშნა, აუწიე ხმას, უფრო

გაბედულადაო. დათიკომაც გაბედა. სიმღერა რომ ჩაათავეს სამუელი დავითს მიუბრუნდა. გამოჰკითხა ვინაობა, გაიცნო და უთხრა: „მე სახლში მყავს შენხელა ბიჭი, იგი წყებაა, რუბენ ვასაქე. მას მე სიმღერებს ვასწავლი. შენც მოდი ჩემთან, უფასოდ გასწავლი ყველა სიმღერას, ჩაგაცმევ, დაგახურავ. გაჭმევ, გასმევ და კაცს გამოგიყვანო“. დ, მდინარაძე სიხარულით დაეთანხმა ამას, მაგრამ სახლში რომ ავიდა უბედურება ეწია დ ვეღარ მოუხერხდა მიზნის განხორციელება.