გურიის საჯავახო

აკადემიკოსი აკაკი შანიძე  მის ბიოგრაფიაში აღნიშნავს, რომ ის დაიბადა გურიაში, საჯავახოს მხარის სოფელ ნოღაში. სოფელი ნოღა დღეს სამტრედიის რაიონს ეკუთვნის, ხოლო 1887 წელს, აკაკი შანიძის დაბადების დროისთვის, ის ქუთაისის მაზრას ეკუთვნოდა. მაშ რა კავშირი აქვს საჯავახოს მხარეს გურიასთან?

ჭილაძეების სათავადო

საჯავახოს მხარეს XIII საუკუნემდე ფლობდნენ საჩინოს (დღევანდელი ვანისა და ბაღდათის რაიონები) ერისთავი ქვაბულისძენი (ქობულიძეები). ქობულიძეების საერისთავო ქუთაისიდან ქობულეთამდე გრძელდებოდა. ქობულეთის სახელწოდება ნიკო ბერძენიშვილის აზრით სწორედ ქობულიძეებიდან მოდის. XIII საუკუნიდან ქობულიძეების საერისთავოს ერთ ნაწილს ეპატრონებიან უფრო მცირე ფეოდალები, ჭილაძეები, რომლებიც, სავარაუდოდ, ქობულიძეების შთამომავლები იყვნენ.

ჭილაძეთა სათავადო მოიცავდა დიდ ტერიტორიას მდინარე რიონის ორივე ნაპირზე (დღეს ეს ტერიტორია გადანაწილებულია აბაშის, სამტრედიისა და ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტებზე). XVI საუკუნეში საჭილაოს საზღვარი დასავლეთით ეკის მთამდე აღწევდა, ჩრდილოეთით - ბანძამდე, სამხრეთით - გურიის მთებამდე, ხოლო აღმოსავლეთით მდინარე გუბისწყალამდე. ჭილაძეები იმდენად ძლიერები იყვნენ, რომ მთავრის ტიტულის მოპოვება ცდილობდნენ.

„ცხენისწყლისა და რიონისაკენ არს საჭილაო, სამიქელაო და არს ადგილი ესე ფრიად ნაყოფიერი ყოველითვე. პირუტყვი მძოვარ არიან ზამთარ - ზაფხულ, ფრინველნი ურიცხვნი, თევზნი არასადა თვინიერ რიონისა. კირჩხიბი მრავალი, სახლობენ მთავარნი და აზნაურნი“

ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხეთში შემორჩენილია ჰიდრონიმები ჭილაძის წყალი, რომელსაც სოფლის ერთ-ერთ მცირე  მდინარეს ეძახიან და ჭილაძის სათევზავი - ამავე მდინარეზე მოწყობილი თლილი ქვით ნაგები კვადრატული ფორმის აუზი.

ჭილაძეები დადიანების ვასალები იყვნენ. ჭილაძეების სათავადო ოდიშის სამთავროს შემადგენლობაში შედიოდა XVI საუკუნის მეორე ნახევრამდე. XVI საუკუნეში ისტორიულ წყაროებში პირველად ჩნდება ტერმინი საჯავახო. სახელწოდება ჭილაძეების გვარის ერთ-წარმომადგენლიდან, ფეოდალის  ჯავახ I ან ჯავახ II  ჭილაძის სახელიდან უნდა მოდიოდეს.

წყარო: ე. გვენეტაძე, გ. გაგუა „საჯავახოს მხარე“ „პარალელი“ N5, თბილისი, 2013 წ.

ჭილაძეების სათავადოს ტერიტორია. რუკა მიახლოებითია და სიზუსტეზე პრეტენზია არ გააჩნია

საჯავახოს გამოყოფა საჭილაოსგან

1565 თუ 1568 წელს იმერეთის მეფე გიორგი II-მ იანეთთან ბრძოლაში დაამარცხა მის წინააღმდეგ აჯანყებული ლევან I დადიანი და მისი ვასალი ვარაზ ჭილაძე. იმერეთის მეფეს მხარს უჭერდა გიორგი II გურიელიც. მალევე, 1570-იანი წლების დასაწყისში გიორგი II-მ მასზე თავდასხმის ბრალდებით მოაკვლევინა ჯავახ II ჭილაძე და საჯავახოს თავად დაესაკუთრა.

საჯავახოს მხარის სტრატეგიულმა მნიშვნელობამ და მეფის გაძლიერების შიშმა მანამდე დაპირისპირებული ლევან I დადიანი და გიორგი II გურიელი ერთმანეთთან შეაკავშირა. დადიანის და გურიელის შერიგებას ოსმალეთის იმპერიაც უჭერდა მხარს. 1570-72 წლებში მათ შეერთებული ძალით წაართვეს იმერეთის მეფე გიორგი II-ს საჯავახო და შუაზე გაიყვეს. რიონის მარცხენა ნაპირი დაიკავა გურიელმა, მარჯვენა ნაპირი კი დადიანმა. აქედან მოყოლებული დადიანის მიერ დაკავებულ ტერიტორიას საჭილაოს სახელწოდება შემორჩა, საჯავახოდ კი მოიხსენიებოდა გურიელის მიერ დაუფლებული ტერიტორია.

1578 წელს გიორგი III დადიანს აუჯანყდა დათულია დადიანი, რომელმაც აჯანყება საჯავახოდან დაიწყო. გიორგი II გურიელმა იმერეთის მეფე გიორგის II-ის დავალებით დაამარცხა დათულია და საჯავახო თავად დაიკავა. (ამ დროს სამივე გიორგი ერთმანეთის მეკავშირე იყო). სხვათა შორის, ეს არის პირველი შემთხვევა, როდესაც გურიის სამთავროს ცენტრი ოზურგეთი წერილობით წყაროში იხსენიება.

„მაშინ გიორგი გურიელმან ყო ეგრეთ: დაიჭირა დათულია და დაატყვევა ოზურგეთს და საჯავახო თვითონ დაიპყრო“

ახალი ქართლის ცხოვრებაში, რომელიც XVIII საუკუნეშია შედგენილი, გურიელის სამთავროს საზღვრების აღწერისას მითითებულია, რომ რიონს გაღმა საჯავახოს გურიელი ფლობდა:


გურიელსა ეპყრა რიონს გაღმართი საჯავახო, იმას აქათი გამოსწურივ ღომისციხეს გადმოღმართი ერგე, აჭარა და ჭანეთი რიკის პალოს აქეთი

დავა საჯავახოს გამო

ამის შემდეგ იწყება საჯავახოს მხარის პერიოდული გადასვლა ხელიდან ხელში. გურიელმა მალევე დაკარგა საჯავახო და მას კვლავ იმერეთის სამეფო დაეპატრონა. 1661 წელს ვახტანგ V შაჰნავაზის იმერეთში ლაშქრობის დროს ვახტანგმა საჯავახო დემეტრე გურიელს უბოძა, მაგრამ გურიელმა წყალობა იმავე წელს დაკარგა და საჯავახო ისევ იმერეთის მეფის ხელში გადავიდა.

1732 წელს იმერეთის მეფე ალექსანდრე V და მამია IV გურიელი პოლიტიკური კავშირის გამყარების მიზნით ერთმანეთს დაუმოყვრდნენ. ალექსანდრემ მამიას ცოლად გაატანა მისი ქალიშვილი როდამი და მზითვად გადასცა საჯავახოს მხარე. სანაცვლოდ გურიელმა ალექსანდრეს მხარი დაუჭირა ჩიხორთან თავადების წინააღმდეგ ბრძოლაში, სადაც მეფემ გაიმარჯვა. 1770-იან წლებში, როდამის გარდაცვალების შემდეგ იმერეთის მეფე სოლომონ I-მა უკან დაიბრუნა საჯავახო. ამის შემდეგ გურიელები მაინც აცხადებდნენ საჯავახოზე პრეტენზიას, რადგან ქართული ფეოდალური სამართლის მიხედვით მზითევი ქალის საკუთრება იყო, ქვრივი მამაკაცი კი ცოლის მემკვიდრედ ითვლებოდა. (ვ. მეტრეველი, საქართველოს სახელმწიფოს და სამართლის ისტორია თბილისი, 2003)

1787 წელს დავით II-მ საჯავახო შესაბამისი სიგელით უკან დაუბრუნა გურიის სამთავროს, თუმცა მისმა მომდევნო იმერეთის მეფე სოლომონ II-მ ეს მხარე ჩამოართვა გურიის სამთავროს და იმერეთის სამეფოს მიუერთა.

გურიისა და იმერეთის საჯავახო

1810 წელს იმერეთის სამეფოს რუსეთის იმპერიის მიერ ანექსიის შემდეგ საჯავახოზე პრეტენზია კვლავ გამოთქვეს გურიელებმა. იმპერიის ხელისუფლების გადაწყვეტილებით, საჯავახო, რომელიც ამ დროს დაახლოებით 30 სოფელს მოიცავდა, გაიყო გურიასა (ოზურგეთის მაზრა) და იმერეთს (ქუთაისის მაზრა) შორის და საზღვრად დადგინდა მდინარე ხევისწყალი. ქუთაისის მაზრის შემადგენლობაში შევიდა საჯავახოს  ტერიტორია ხევისწყლის მარჯვნივ, ხოლო ოზურგეთის მაზრაში საჯავახოს ტერიტორია ხევისწყლის მარცხნივ.

გურიის საჯავახო აღწერა დიმიტრი ბაქრაძემ 1873 წელს:

„ბუკისციხიდან სოფელ საყვავისტყეზე გავლით სოფელ ნანეიშვილებში გავემგზავრე. ჩემი გზა საწაბლიოს ქედის ქვემოთ გადიოდა. ეს ქედი ორი უბნის - საერისთაოსა და საჯავახოს საზღვარია. საჯავახოს მფლობელნი დიდი ხანია გადაეგნენ და მიუხედავად იმისა, რომ საჯავახო თითქმის მთლიანად გადავიდა ერისთავ შარვაშიძეთა ხელში, დღემდე არ დაუკარგავს თავისი ძველი სახელწოდება. საერისთაოს სახელით ცნობილია ადგილი გუბაზეულსა და საწაბლიოს ქედს შორის, ხოლო საჯავახოს სახელით - მიწის ნაკვეთი საწაბლიოსა და ვახუშტის საჯავახოსწყალს, ახლანდელ ხევისწყალს, ანუ როგორც მას აქ ეძახიან, ხეისწყალს შორის. წარსულში საჯავახო ხევისწყალს გაღმაც ვრცელდებოდა და თვით რიონის ნაპირებამდე უწევდა.“

ასევე ბაქრაძის ცნობით გურიის საჯავახო განთქმული იყო მეღვინეობით, კერძოდ კი საჯავახოს ღვინით, რომელიც სხილათუბანისა და მტევანდიდის შერევით მიიღებოდა.

1902 წლის მონაცემებით გურიის საჯავახო ორ სასოფლო საზოგადოებას მოიცავდა: ნანეიშვილები და ზემო ხეთი. ორივე სასოფლო საზოგადოებაში სულ 5937 ადამიანი ცხოვრობდა იმერეთის საჯავახოშიც ორი სასოფლო საზოგადოება იყო: აბაშისა და მუხაყრუს სასოფლო საზოგადოებები. იმერეთის საჯავახოს მოსახლეობა 1902 წლისთვის 9692 ადამიანი იყო. 1926 წლის მონაცემებით იმერეთის საჯავახოს ორ თემში (გომი და გამოჩინებული) შედიოდა 28 სოფელი, ცხოვრობდა 13 086 ადამიანი, ხოლო ფართობი შეადგენდა 121,4 კვადრატულ კილომეტრს.

1918-21 წლებში, პირველი რესპუბლიკის მიერ განხორციელებული თვითმმართველობის რეფორმის ფარგლებში განიხილებოდა მაზრების საზღვრების ცვლილებები და მათ შორის, საჯავახოს მხარის მთლიანად მოქცევა ოზურგეთის მაზრაში. პავლე ინგოროყვა, რომელიც რესპუბლიკის ტერიტორიულ მოწყობაზე მუშაობდა, წერდა, საჯავახო გეოგრაფიულად გურიას ეკუთვნის და ოზურგეთთან უფრო ახლოა, ვიდრე ქუთაისთან, მაგრამ რადგან ქუთაისთან მას სარკინიგზო კავშირი აქვს, ოზურგეთში კი ჯერ რკინიგზა გაყვანილი არ არის, საჯავახოს ოზურგეთის მაზრისთვის გადაცემა ნაადრევიაო. (ი. ხვადაგიანი„თვითმმართველობის რეფორმა საქართველოს რესპუბლიკაში 1918“ თბილისი, 2017 წ.)

1929-30 წლებში საქართველოს სსრ-ს რაიონებად ერთეულებად დაყოფის შემდეგ საჯავახოს ნაწილი მოექცა სამტრედიის, ხოლო მეორე  ნაწილი ჩოხატაურის რაიონის დაქვემდებარებაში. ამგვარი ადმინისტრაციული დაყოფა შენარჩუნებულია დღემდე. ისტორიული საჯავახოს ტერიტორიაზეა სამტრედიის მუნიციპალიტეტის 6 თემი (გორმაღალი, გამოჩინებული, გომი, საჯავახო, ოფეთი, ტოლები; 26 სოფელი, 8243 მოსახლე) და ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტის სამი თემი (ზემო ხეთი, კოხნარი, საჭამიასერი; 11 სოფელი, 2207 მოსახლე). მხარის დასახელება საჯავახო შემორჩა მხოლოდ მის ერთ-ერთ სოფელს.

საჯავახოს მხარე დღეს