Skip to main content

გურიის ეპარქიები

საქართველოს ერთიანი სამეფოს არსებობის დროს გურიაში (გურიის საერისთავოში) არსებული ეპარქიების, ან ამა თუ იმ ეპარქიასთან მიკუთვნებულობის შესახებ ინფორმაცია არ მაქვს

გურიის სამთავრო

გურიის სამთავრო, როგორც ცალკე პოლიტიკური ერთეული, გაჩნდა XV საუკუნის მეორე ნახევარში. პოლიტიკური განცალკევებისთვის ბრძოლის ნაწილი იყო გურიაში საეპისკოპოსოების შექმნა. ამისთვის ძალისხმევა გურიის ერთ-ერთმა პირველმა მთავარმა, გიორგი გურიელმა და მისმა მეუღლე ელენემ გასწიეს. ასე ჩნდება 1470-იან წლებში ჯუმათის, შემოქმედისა და ხინოწმინდის საეპისკოპოსოები.

ჯუმათის საეპისკოპოსოში შედიოდა მდინარე სუფსის ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორია, შემოქმედის საეპისკოპოსოში - სუფსასა და ჩოლოქს შორის, ხინოწმინდის საეპისკოპოსოში კი - ჩოლოქის სამხრეთით მდებარე ტერიტორია.

გურიის საეპისკოპოსო ცენტრები

შემოქმედელი ეპისკოპოსი ატარებდა მიტროპოლიტის ან მთავარეპისკოპოსის ტიტულს. XVII საუკუნეში შემოქმედელი ეპისკოპოსი მაქსიმე მაჭუტაძე ამავე დროს იყო დასავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი. არქიეპისკოპოსად მოიხსენიებოდა XVIII საუკუნეში ხინოწმინდელი ექვთიმე ართუმელაძე.

ეპისკოპოსებს ხშირად ნიშნავდნენ მთავრები, ზოგჯერ ეპისკოპოსებად ინიშნებოდნენ მთავრის ოჯახის წევრები: შვილები, ძმები და სხვ. ეპისკოპოსები აქტიურად მონაწილეობდნენ პოლიტიკურ ბრძოლებში, ეხმარებოდნენ ან უპირისპირდებოდნენ მთავრებს, მთავრობის მსურველებს და ა. შ.

მაგ.: 1660 წელს ჯუმათელი ეპისკოპოსი სესიაშვილი სარდლობდა ვამეყ III დადიანის მიერ ქაიხოსრო I გურიელის წინააღმდეგ მოწყობილ ლაშქრობას, 1703 წელს მამია II გურიელმა დასხვა ვინმე იოანე შემოქმედის ეპისკოპოსად. იოანეს შემდეგ შემოქმედის ეპისკოპოსი გახდა მამია III-ის შვილი ნიკოლოზი, რომელიც ეხმარებოდა მის ძმისშვილს, მამია IV-ს თავისივე ძის, გიორგის წინააღმდეგ ბრძოლაში, 1810-იან წლებში ჯუმათელმა ეპისკოპოსმა ნიკოლოზ II შერვაშიძემ დიდი როლი შეასრულა მამია V გურიელის რუსული პოლიტიკისკენ გადახრაში და სხვ.

1768-1774 წლებში რუსეთ-ოსმალეთის ომის დროს ოსმალეთმა დაიპყრო ქვემო გურია (დღევანდელი ქობულეთის რაიონი), ოსმალეთსა და გურიას შორის საზღვარი მდინარე ცხრაფონაზე გაევლო, შესაბამისად გაუქმდა ხინოწმინდის საეპისკოპოსო და პრაქტიკულად გაუქმდა შემოქმედის საეპისკოპოსო. ჯუმათის ეპარქია დარჩა, როგორც პრაქტიკულად ერთადერთი მოქმედი საეპისკოპოსო. ხინოწმინდის სიწმინდეები გადაიტანეს აკეთში, გამოჩინებულში და სხვაგან, ხინოწმინდელი ეპისკოპოსი იოანე კი ჯუმათის ეპისკოპოსად გადაიყვანეს. ჯუმათის ეპისკოპოსმა შეითავსა ასევე შემოქმედელი ეპისკოპოსის წოდება. შემოქმედის ეპარქიის კუთვნილი მამულები, ე. წ. საშემოქმედლო ქაიხოსრო გურიელმა მიისაკუთრა. საშემოქმედლოს საეკლესიოდან საერო ბატონობაში გადასვლას რამდენიმე ათწლეულში გლეხთა აჯანყება მოჰყვა.

რუსეთის იმპერიაში

რუსეთის იმპერიას კურსი საქართველოში ეპარქიების შემცირებისკენ ჰქონდა აღებული. 1833 წელს მათ ჯუმათისა და შემოქმედის საეპისკოპოსოები გააუქმეს და გურია იმერეთის ეპარქიას დაუქვემდებარეს. 1839 წელს საქართველოს ეგზარქოსი ევგენი სადუმო წერილით სწერდა გენერალ გოლოვინს, რომ გურიაში სერიოზული უკმაყოფილება იყო რუსული საეკლესიო მმართველობის გამო.

1835-40 წლებში რამდენიმე კომისია გაიგზავნა გურიაში, რათა დაედგინათ საეკლესიო შემოსავლები. ეს ინფორმაცია საჭირო იყო სასულიერო სასწავლებლის გახსნისთვის. იმ დროს გურიაში იყო 77 ეკლესია და 287 სასულიერო პირი. მოქმედებდა სამი მონასტერი (შემოქმედის, ჯუმათისა და უდაბნოსი), სადაც ცხოვრობდა 18 ბერი. ჯუმათის მონასტრის შემოსავალი წელიწადში იყო 37,91 მანეთი, შემოქმედის მონასტრისა - 47,01.

1844 წლის 1 აპრილს შეიქმნა გურიის ეპარქია, კათედრით ჯუმათში, რომელმაც 1885 წლამდე იარსება. გურიის ეპარქიაში 3 მონასტერი და 135 ეკლესია შედიოდა. 1878 წელს გურიის ეპარქიას შეუერთდა ქვემო გურია, რომელიც 1877-78 წლების ომში წაართვა რუსეთმა ოსმალეთს. 1885 წლის 12 ივლისს შეიქმნა გურია-სამეგრელოს ეპარქია, კათედრით ფოთში.

ჯუმათის მონასტერი 1877-78 წწ. ერმაკოვის ფოტო

1917 წელს საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ, შეიქმნა ბათუმ-შემოქმედის ეპარქია, რომელიც მოიცავდა აჭარის და გურიის ტერიტორიებს, კათედრად გამოცხადდა ბათუმი, თუმცა ქვეყნაში არსებული საომარი ვითარების გამო (ბათუმის ოლქი ოსმალეთს ჰქონდა დაკავებული) ის პრაქტიკულად მიერთებული იყო ჭყონდიდის ეპარქიაზე.

საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ გურიის ტერიტორიაზე 130-ზე მეტი ეკლესია-მონასტერი დაიხურა. საბჭოთა პერიოდში ბათუმ-შემოქმედის ეპარქიაში მოღვაწეობდა საქართველოს ორი მომავალი კათოლიკოს-პატრიარქი - ეფრემ II (1958-60) და ილია II (1963-67).

1995 წლის 5 აპრილს ბათუმ-შემოქმედის ეპარქია გაიყო შემოქმედისა და ბათუმ-სხალთის ეპარქიებად.



Comments

Popular posts from this blog

გურიის ფეოდალები

გურიის თავადები
ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით

ფლობს გურიას გურიელი და იტყვის ვარდანის ძეობასა, და სხუანი მის ქვეშენი არიან ესენი: თავდგირიძე და ამილახორი, ჩავიდნენ სამცხიდან, შარვაშისძე მოვიდა აფხაზეთიდამ, ბერიძე, კვერღელისძე, ბერეჟიანი, ნაკაშიძე დასხუანი, აგრეთვე აზნაურნიცა“ XIX საუკუნეში, დიმიტრი ბაქრაძის თანახმად, გურიაში თავადების ექვსი გვარი იყო:
გურიელი გურიელები გვარად სინამდვილეში ვარდანისძეები იყვნენ, ხოლო გურიელობა კი იყო მათი ტიტული, როგორც გურიის მფლობელებისა. ისინი თავიდან გურიის ერისთავები, XVI საუკუნიდან კი დამოუკიდებელი მთავრები  იყვნენ. გურიელად იწოდებოდა ფეოდალური სახლის უფროსი, სახლის სხვა წევრები - ბატონიშვილებად. გურიელების საზაფხულო რეზიდენცია იყო უჩხუბი, ზამთრისა კი - ოზურგეთი, მამია V გურიელმა რეზიდენცია მთლიანად ოზურგეთში გადაიტანა. საგვარეულო საძვალე - შემოქმედის ეკლესია, საბატონიშვილო - ლესა
ნაკაშიძე
გურიელების შემდეგ გურიის ყველაძე ძლიერი და მდიდარი გვარი იყო. ნაკაშიძეების საგვარეულო მოდის გვარ ნაკანიდან. ნაკანი შუა საუკუნეებში გადაკეთდა ნაკაშიდ, გვიან შუა …

ღომი

XX საუკუნემდე გურიაში გავრცელებული ერთ-ერთი ტრადიციული კულტურა იყო ღომი. ღომი (Setaria italica) მარცვლოვანი კულტურაა, რომელიც დასავლეთ საქართველოში იყო გავრცელებული, ამას ხელს უწყობდა აქაური ჰავა, ნალექები და სხვა ფაქტორები.

ღომი არის ერთწლიანი, თავთავიანი მცენარე. მას აქვს სწორი, მწვანე 1.5-2 მ. სიმაღლის ღერო. მწიფობის პერიოდში ღერო იტვირთება, იტოტება და იკეთებს მსხვილ მუხლს. თავთავი ივსება წვრილი მარცვლებით. მარცვლების ზომა ფეტვის მარცვალზე ოდნავ დიდია.
არქეოლოგიური გათხრების შედეგად საქართველოს ტერიტორიაზე მოპოვებული ღომის დანახშირებული მარცვლები თარიღდება ძვ. წ. II-I საუკუნეებით. ღომი საქართველოში XX საუკუნის 20-იან წლებამდე მოჰყავდათ.

კულტურულ ღომს, მისი სარეველა სახეობისგან განსხვავებით სჭირდებოდა გაცეხვა, მხოლოდ ასე იყო შესაძლებელი მარცვლის მოშორება თავთავიდან. საცეხვავი მოწყობილობები იყო ჩამური, საბეგველი და სხვ. არსებობდა ხელის, ფეხის და წყლის ჩამური. ღომს ცეხვავდნენ ინდივიდუალურად, ან ნადის დახმარებით გაცეხვილ ღომს ინახავდნენ ნალიაში (შემდგომ ნალია ჩაანაცვლა სასიმინდემ) ან…

მაქსიმე I-ის სიგელი გურიის უდაბნოს მონასტერს

დასავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის, მაქსიმე I მაჭუტაძის სიგელი გურიის უდაბნოს მონასტერს
წყალობითა ღუთისათა ჩუენ კათალიკოსი ჩრდილო აფხაზთა და ყოვლისა საიმერეთოსა, მამამთავარი მაქსიმე უბრძანებთ და მოვახსენებ ყოველთა გურულთა მართლმადიდებელთა ქრისტიანეთა, დიდთა და მცირეთა, ამ ქვეყნის მემკვიდრეთა გურიის მეპატრონეთა და ყოველთა დარბაზის ერთა მისთა თავადთა და საპატიო კაცთა, აზნაურთა, მსახურთა და გლეხთა, მამათა და დედათა, რიონის წყლის გამოღმართთა ყოველთა ერთობით ღუთისა მიერი ლოცვა კურთხევითა მოგიკითხავ და გამცნებ ყოველთა გურიის უდაბნოს მახლობელთა: მართებული და ვალი არის ქრისტიანეთაგან, რომელსაც შეძლება ჰქონდეს და რაც სამსახური შეეძლოს ვისმე რომ თქუენთვის ცოცხალთა და მიცვალებულთათვის უდაბნო და მონასტერი მომხსენებელი და მლოცველი ამყოფოთ და შეძლებისაებრ თქუენც უდაბნოს შემწე და შემმატებელი და მოსამსახურე იყვნეთ სულთა და ხორცთა თქუენთა სარგებლად , და ამასაც მოგახსენებთ: ვინც სამართლის მათხოვარი ხართ უდაბნოსაგან, მაგ მონასტრის და უდაბნოს უფროსი და მომკითხავი ჩუენ ვართ, ვისაც მისგან სამართლის …

გურიელები გურიის საზღვრების შესახებ

მამია V და ქაიხოსრო გურიელები აღწერენ გურიის სამთავროს ისტორიულ საზღვრებს პავლე ციციანოვის - საქართველოში რუსეთის მთავარსადლისადმი  მიწერილ წერილში

გამოცხადება საზღვართა გურიისათა, რომელიცა პირველად ჟამსა მეფისა თამარისასა იყო აღწერილ, არს მოთხრობასა შინა საქართველოსა წიგნისასა; პირველი საზღვარი, რომელსაც ოსმალნი ქემერ უხმობენ და ჩუჱნ გურულნი რკინის-პალოდ, მას აქეთ სოფლები ხოფა და ვიწე, ციხე და სოფელი გონიად სახელ-დებული, სოფელი და საბალახე ზამთრით პირუტყუთ სამყოფი კახაბერი, რომელსა თჳს ერთს გურიის უფლის-წულს წილად ხვედრია და სახელიც ის რქმევია და თავის სოფლისათვისაც ის სახელი დაუძს კახაბერი, ბათუმი ქალაქი და ლიმენა, სოფელი ჩაქვი, რომელს ჟამს დააკლდა გურიის საზღვარს, — რიცხვით წელიწადის მახსოვარი არა ვართ და ჟამი ესე ვიცით, რომ გურიელს გიორგის სჭერია მეორე მთავრობა მამის ჩუჱნისა, მესამე ჩუჱნი. ციხის ძირს აქეთი სოფელი ქობულეთი ხინო ოცი წელია, რომ მამა ჩუჱნს დააკლდა, არა თუ ხონთქრისაგან, არამედ მოხუცებულების უძლორებით შემოვლა და პასუხის მიცემა არ შეეძლო, ქრისტიანნი მეზობელნიც შეწევნის ნ…

მამია III გურიელი კრძალავს ადამიანებით ვაჭრობას

მამია III გურიელის ფიცის წიგნი ბესარიონ ბარათაშვილ-ორბელიანს, დავით გარეჯის უდაბნოს ბერს, შემდგომში აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქს, გურიის სამთავროში ტყვეთა სყიდვის აკრძალვის შესახებ


ქ. თავად ყოვლისა მპყრობელისა ღმრთისა, მამისა, ძისა, სულისა წმიდისა თავდებობითა, მინდობითა, შუობითა და შუამდგომლობითა ყოვლად წმიდისა ღმრთისმშობელისა მარიამისათა, ძლიერებითა პატიოსნისა და ცხოველს-მყოფელისა ჯვარისათა, ზეცისა ძალთა ანგელოზთა, მთავარანგელოზთა მიქაელ და გაბრიელისათა, წინასწარმეტყუელისა წინამორბედისა იოანესითა და რანიცა წმიდანი ღმრთისანი სვინაქსარსა შინა სწერიან და მოიხსენიებიან, ამათ ყოველთა წმიდათა ღმრთისათა თავსმდებითა, მინდობითა, შუობითა შუამდგომლობითა ესე ფიცი პირი და წიგნი მოგეცი ჩუენ გურიელმან პატრონმან მამია შენ გარეჯისა ნათლისმცემელისა უდაბნოთგან ბრძანებისა ღმრთისათა მოსაქეველად ჩუენთვის წარმოგზავნილსა მამასა ჩუენსა წმიდასა ბესარიონს, ამა პირსა ზედა, რომე ჩუენს საბატონოშიდ მოხველით და ტევის აღთქმისა დადება გვიქადაგეთ, ჩუენცა შევისწავეთ და ჩუენსა საბატონოს კაცსა გაუსყიდველობი…