როგორ მოხვდა ერეკლე II-ის ხმალი გურიაში

1770 წელს ასპინძის ბრძოლაში გამარჯვების შემდგომ ქართლ-კახეთის მეფე ერეკლე II-მ, ოდიშის მთავარ კაცია II დადიანს საჩუქრად ხმალი გაუგზავნა. საჩუქრის გაგზავნის მიზეზი შესაძლოა ის იყო, რომ კაცია დადიანი ერეკლე II-ის სიმამრი იყო, მაგრამ არსებობს მეორე ვერსიაც. რუსული წყაროების ცნობით, დადიანს საკმაოდ ორჭოფული პოზიცია ეკავა რუსეთ-ოსმალეთის 1768-1774 წლების ომში და ერეკლეს მხარი არ დაუჭირა და ასპინძის ბრძოლაში მონაწილეობა არ მიიღო. ბრძოლაში გამარჯვების შემდეგ ერეკლემ დადიანს ხმალი გამარჯვების ნიშნად გაუგზავნა.

ასე იყო თუ ისე, 1770 წლიდან დადიანებთან ინახებოდა ფოლადის პირის მქონე (სიგრძე - 93 სმ, სიგანე - 3,5 სმ), ვერცხლით ნაჭედი, ოქროთი შემკული ხმალი, რომელსაც ვადასთან ახლოს პირის სიბრტყეზე ჰქონდა წარწერა „მეფემან ერეკლე დადიანს ვუძღვენი“. ხმალი მემკვიდრეობით გადაეცემოდა დადიანებს, სანამ ის არ გახდა საკუთრება დავით დადიანისა, რომელიც იყო ოდიშის უკანასკნელი მთავარი 1840-1853 წლებში. ოდიშის სამთავრო ჯერ კიდევ არსებობდა მაგრამ უკვე რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში იყო შესული მცირე ავტონომიის უფლებით.

სწორედ ამ დროს უკვე საბოლოოდ გაუქმდა სამეგრელოს მეზობელი გურიის სამთავრო, ეწოდა ოზურგეთის მაზრა, დამყარდა რუსული სამოქალაქო მმართველობა და შემოღებულ იქნა რუსეთის იმპერიის სხვა ნაწილებში მოქმედი ფულადი გადასახადები, რამაც გურიის გლეხების დიდი უკმაყოფილება გამოიწვია. უკმაყოფილება და გადასახადის გადახდაზე უარის თქმა და დაუმორჩილებლობა საბოლოოდ გურიის 1841 წლის აჯანყებაში გადაიზარდა. 1841 წლის ზაფხულში, როდესაც აჯანყებულებმა სრული კონტროლი დაამყარეს მთელ გურიაზე, გადაკეტეს ოზურგეთი-ქუთაისის საფოსტო გზა, აიღეს მაზრის უმნიშვნელოვანესი პუნქტი - შეკვეთილის ციხე და ნავსადგური - და ალყაში მოაქციეს ქალაქი ოზურგეთი, მთავრობამ დახმარებისთვის სწორედ ოდიშის მთავარ დავით დადიანს მიმართა.

დავით დადიანი

18 აგვისტოს დავით დადიანის მეთაურობით გურიისაკენ დაიძრა სამეგრელოს მილიცია, ანუ სახალხო ლაშქარი 1000 კაცის შემადგენლობით. მაგრამ აჯანყებულების 2000 კაციანმა რაზმმა 23 აგვისტოს გრიგოლეთთან ახლოს, დედაბერას წყლებთან შეაჩერა დადიანის მილიცია. მცირე ბრძოლის შედეგად, რომელშიც ორივე მხრიდან სულ სამი ადამიანი დაიღუპა, აჯანყებულებმა აიძულეს მოწინააღმდეგე, დანებებულიყო და თავისუფლების სანაცვლოდ, იარაღი ჩაებარებინა. დადიანის მილიციამ თოფ-იარაღი სრულად ჩააბარა აჯანყებულებს. მათ შორის იყო დავით დადიანის კუთვნილი, ერეკლე II-ის ნაქონი ხმალი, რომელიც ჯვარცხმელმა აზნაურმა, ვინმე  ყარსუმ (?) ბერიძემ ჩაიგდო ხელთ.

ასე აღმოჩნდა ერეკლე II-ის ხმალი გურიაში, სოფელ ჯვარცხმაში, ბერიძეების ოჯახში, სადაც ის 100 წლის განმავლობაში ინახებოდა. 1941 წელს, უცნობი მიზეზის გამო, ოჯახმა ის სახელმწიფოს მიჰყიდა. ხმალი 21 იანვარს მახარაძის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმმა თ. ბერიძისგან 500 მანეთად შეიძინა.

ოზურგეთის მუზეუმში ერეკლეს ხმალი 1983 წლამდე ინახებოდა. გეორგიევსკის ტრაქტატის 200 წლისთავის პომპეზურად აღსანიშნად თელავში განაახლეს ერეკლე II-ის სასახლე და მუზეუმი. კულტურის სამინისტროს თხოვნით მახარაძის მუზეუმმა 1983 წლის 10 ივნისს ერეკლეს ხმალი თელავის მუზეუმს გადასცა.