აჭარა-გურიის გზები

ბახმაროსა და გომისმთის საკურორტო თვისებების აღმოჩენამდე აჭარა-გურიის ქედს მოსახლეობა საძოვრებად იყენებდა. აქ სამი ძირითადი საძოვარი ადგილი იყო: ზოტიმერია, თაგინური და ხინო. ზოტიმერია და მის ირგვლივ ადგილები: სომლია, ბაისურა, ფაფარა, საყორნია, ჯვარიუღვთო, კაცისთავიანი, კამბეჩის სარჩობი, ქორისბუდე, ჩდილა, დიდვაკე, ზედწეული - ეკუთვნოდათ ერისთავებს. ერისთავები ღორჯომის ხეობიდან ამოსულ მესაქონლეებს ახდევინებდნენ „ბალახის ბაჟს“, ეს იყო ერთი თავი  ყველი ერთ მეწველ ძროხასა და კამეჩზე და ერთი მეათედი მეწველ თხასა და ცხვარზე. არამეწველ საქონელზე ბაჟი არ ვრცელდებოდა. თაგინაურის საძოვრები ეკუთვნოდა შემოქმედის მონასტერს. აქ საქონელი აჰყავდათ ჭვანისწყლის ხეობიდან. ბაჟად იხდიდნენ ცხვარს, გადაზელილ ყველსა და პურს. ხინოს საძოვრები ეკუთვნოდათ აზნაურ იორაშვილებს. 

XVII-XIX საუკუნეებში გურიის მოსახლეობა გატანჯული იყო ოსმალების თარეშის გამო. ოსმალები თავს ესხმოდნენ სოფლებს, იტაცებდნენ ხალხს, განსაკუთრებით ახალგაზრდა ქალ-ვაჟს შემდგომში გასაყიდად. ცნობილია პიროვნებები, რომლებიც სხვადასხვა ხევებსა და გადასასვლელებს იცავდნენ. ასეთი იყო ბუღარა მამალაძე, რომელიც XIX საუკუნის დასაწყისში ცხოვრობდა.

 

ბუღარაა მამალაძე გურიის და ხალხის მცველი

დაილოცოს ჩვენი მხარე დევ-გმირების გამომზრდელი

გადმოცემის მიხედვით ბუღარა მამალაძე თურმე ტანად არც თუ ისე მაღალი ყოფილა, მაგრამ გოლიათურად ღონიერი იყო და მჭექარე ხმა ჰქონდა. მისი ყიჟინა ახლო-მახლო სოფლებს სწვდებოდა, თუ სადმე ორსული ქალი იყო, აუცილებლად მუცელი მოეშლებოდაო. ამიტომ მას ხშირად აფრთხლილებდნენ, ამა და ამ ადგილას ფეხმძიმე ქალი არისო. 

ბუღარა მამალაძე იცავდა გადასასვლელს გუბაზეულის ხეობაში, სატობისღულიდან ძველკარასკენ მიმავალ გზას. ბუღარამ ბევრი გამტაცებელი მოკლა და მანვე გაანადგურა აჰმედ-ფაშა ხიმშიაშვილის რაზმი 1819 წელს

ოტია რამიშვილი იცავდა ქვაბღიდან და ზოტიდან სურებისკენ მიმავალ გზას იცავდა. მას ოტია შლეგს ეძახნენ და ამის გამო რამიშვილების მის შოტს - შლეგიშვილებს.

XIX საუკუნეში, გურიის სამთავროს რუსეთის იმპერიის მიერ დაპყრობის შემდეგ გურიაში შედარებით მშვიდობიანობა დამყარდა და აჭარა-გურიის გზები ძირითადად სავაჭრო დანიშნულებით გამოიყენებოდა. გიორგი ყაზბეგი ასახელებს შემდეგ გზებს:

• აჭარისწყლის ხეობით ხინოსკენ
• ბჟუჟის ხეობით თაგინურის მთა - ტბის ყელი
• ფერსათის მთა
• ბახვისწყლის ხეობით სომლიას  და ბადიშის გავლით 
• გუბაზეულის ხეობით ზოტიმერიას გავლით

დიმიტრი ბაქრაძის თქმით ასკანის ციხის ძირში გადის გურიიდან ზემო აჭარაში მიმავალი ყველაზე მარჯვე გზა, რომელიც ბახვისწყლის ხეობით გადადის სომლიაზე. აქედან შეიძლება ერთ დღეში ხულაში და დღენახევარში ახალციხეში ჩასვლა. აჭარლები სომლიათი ჩადიან ოზურგეთში და მიაქვთ რძე, ყველი ყურძენი, ცხვარი და მსხვილფეხა საქონელი.

გიორგი ყაზბეგი, რომელმაც აჭარაში კონსპირაციულად, სადაზვერვო მისიით იმოგზაურა 1874 წელს, აჭარა-გურიის ქედზე ასახელებს ხუთ გადასასვლელს: 

• ტალახა
• ხინო - პერანგა
• ჯვარისმინდორი
• ჯვარიუღვთო
• ღომისციხე 
• ქვაპორჩხილი

ყაზბეგის ცნობით ამათგან განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო ხინოს მთის აღმოსავლეთით მდებარე ჯვარისმინდორი და ჯვარიუღვთო, რომლებითაც ღორჯომის და ჭვანის ხეობის მოსახლეობა ჩადიოდა ოზურგეთში, ყიდდა პირუტყვს და რძის ნაწარმს და ყიდულობდა მანუფაქტურულ ნაწარმს.

თედო სახოკია, რომელიც 1896 წელს მოგზაურობდა გურიაში, ბახმაროდან, ზოტიყელის გავლით გადავიდა ღორჯომში და შემდეგ ხულოში აჭარის მოსანახულებლად. ის სამ გზას ასახელებს და ამბობს ამ სამში ბადიშის გზა ყველას სჯობიაო

• ბჟუჯის-წყლის ხეობით თაგინურზე (2918 მ.)
• აჭარის-წყლის ხეობითა და
• ბახვის-წყლის ხეობით ბადიშზე.

ბათუმი-ოზურგეთის საფოსტო გზა გაკეთდა ბათუმი-არტაანისა და ბათუმი-ახალციხის საფოსტო გზების მოწესრიგებასთან ერთად ბათუმის ოლქის რუსეთის იმპერიის მიერ შეერთების (1878) შემდეგ.